Η έννοια της ευαλωτότητας στο ευρωπαϊκό σύστημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων: η προστασία των ασυνόδευτων ανηλίκων και άλλων ευάλωτων αιτούντων άσυλο υπό τα άρθρα 3, 5, 8 και 13 της ΕΣΔΑ

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει το νομικό καθεστώς προστασίας των ευάλωτων αιτούντων άσυλο στο ευρωπαϊκό σύστημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, υπό το πρίσμα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και της νομολογίας του Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). Παρότι η ΕΣΔΑ δεν κατοχυρώνει ρητό δικαίωμα στο άσυλο, το ΕΔΔΑ έχει διαμορφώσει, μέσω της ερμηνείας διατάξεων όπως τα άρθρα 2, 3, 5, 8 και 13, ένα ουσιαστικό πλέγμα εγγυήσεων που δεσμεύει τα κράτη ως προς τη μεταχείριση των αιτούντων άσυλο. Κεντρικός άξονας της μελέτης αποτελεί η έννοια της «ευαλωτότητας», όπως αυτή έχει αναπτυχθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου, λειτουργώντας ως ερμηνευτικό εργαλείο που επηρεάζει την ένταση του δικαστικού ελέγχου και διευρύνει τις θετικές υποχρεώσεις των κρατών. Η εργασία αναλύει ειδικότερα την προστασία των ασυνόδευτων ανηλίκων, ως μίας από τις πλέον ευάλωτες κατηγορίες, εξετάζοντας ζητήματα θεμελιωδών δικαιωμάτων (στέγαση, υγεία, εκπαίδευση, απαγόρευση κράτησης), επιτροπείας, διαδικαστικών εγγυήσεων, ανίχνευσης και ταυτοποίησης, καθώς και την έννοια του «individual life project» υπό το πρίσμα της ΕΣΔΑ. Παράλληλα, διερευνάται η προστασία άλλων ευάλωτων ομάδων αιτούντων άσυλο, όπως οι γυναίκες θύματα έμφυλης βίας ή εμπορίας ανθρώπων, τα άτομα με αναπηρία ή χρόνιες παθήσεις και οι ΛΟΑΤΚΙ+ αιτούντες άσυλο. Η μελέτη υιοθετεί δογματική-νομική και κριτική προσέγγιση, αξιολογώντας τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα του υφιστάμενου πλαισίου, καθώς και τα κενά και τις αντιφάσεις που ανακύπτουν κατά την εφαρμογή του. Στο τελευταίο μέρος διατυπώνονται προτάσεις θεσμικής ενίσχυσης και πολιτικής βελτίωσης, με στόχο τη μετάβαση από την τυπική κατοχύρωση δικαιωμάτων στην ουσιαστική και ανθρωποκεντρική προστασία των ευάλωτων αιτούντων άσυλο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με ιδιαίτερη έμφαση στους ασυνόδευτους ανηλίκους.This master’s thesis examines the legal framework for the protection of vulnerable asylum seekers within the European human rights system, under the perspective of the European Convention on Human Rights (ECHR) and the case law of the European Court of Human Rights (ECtHR). Although the ECHR does not explicitly guarantee a right to asylum, the Court has developed, through the interpretation of Articles 2, 3, 5, 8 and 13, a substantive body of safeguards that significantly constrains state discretion in migration and asylum matters. A central focus of the study is the concept of “vulnerability” as elaborated in the Court’s jurisprudence. Vulnerability operates as an interpretative tool that influences the intensity of judicial scrutiny and expands the positive obligations of states. Particular emphasis is placed on unaccompanied minors as one of the most vulnerable categories of asylum seekers. The thesis analyses issues relating to fundamental rights (housing, healthcare, education, and prohibition of detention), guardianship and procedural safeguards, identification procedures, and the notion of the “individual life project” in light of the ECHR. The research further explores the protection afforded to other vulnerable groups, including women asylum seekers who are victims of gender-based violence or trafficking, persons with disabilities or chronic illnesses, and LGBTI+ asylum seekers. Adopting a doctrinal and critical legal approach, the study evaluates the coherence and effectiveness of the existing framework, identifying structural gaps and practical shortcomings in its implementation. The final chapter proposes institutional and policy-oriented recommendations aimed at strengthening substantive and human-centred protection for vulnerable asylum seekers at the European level, with particular emphasis on unaccompanied asylum-seeking minors.