Καινοτομία και επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση: σύγχρονες τάσεις, πολιτικές και δομικές προκλήσεις

Abstract

Η παρούσα εργασία ερευνά το ζήτημα της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, εστιάζοντας στον ρόλο τους ως καθοριστικών παραγόντων για την ανταγωνιστικότητα και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Η επιλογή του συγκεκριμένου θέματος βασίζεται στον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζει η καινοτομία στην προσαρμογή των οικονομιών στις τεχνολογικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές αλλαγές, ενώ η επιχειρηματικότητα συνιστά το μέσο του οποίου οι νέες ιδέες μετατρέπονται σε πράξη με οικονομική αξία. Η έρευνα επιδιώκει να αναδείξει το πώς συνδέεται η καινοτομία και η επιχειρηματικότητα στην Ευρώπη σε σχέση με την Ελλάδα ώστε να προταθούν κατευθύνσεις πολιτικής με ουσιαστικό τρόπο. Για την επίτευξη των ερευνητικών στόχων της παρούσας μεταπτυχιακής εργασίας υιοθετήθηκε μεθοδολογική προσέγγιση βασισμένη σε συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση (systematic literature review) σε συνδυασμό με την ανάλυση θεσμικών εκθέσεων και δευτερογενών ποσοτικών δεδομένων. Η βιβλιογραφική ανασκόπηση περιλαμβάνει επιστημονικά άρθρα , βιβλία και μελέτες πολιτικής από τη διεθνή και ευρωπαϊκή βιβλιογραφία , καθώς και επίσημες εκθέσεις διεθνών οργανισμών με έμφαση σε συγκριτικά πλαίσια και δείκτες αξιολόγησης όπως Global Innovation Index και το European Innovation Scoreboard. Η επιλογή της συγκεκριμένης μεθοδολογίας κρίθηκε κατάλληλη καθώς επιτρέπει την κριτική σύνθεση και την ερμηνεία συνθέτων κοινωνικοοικονομικών και θεσμικών παραγόντων που διαμορφώνουν το υπό εξέταση φαινόμενο και δεν αποτυπώνονται επαρκώς μέσω αποκλειστικά ποσοτικών προσεγγίσεων. Η εφαρμογή της πραγματοποιήθηκε μέσω συστηματικής αναζήτησης, επιλογής και αξιολόγησης των πηγών βάσει προκαθορισμένων κριτηρίων χρονικής επικαιρότητας, επιστημονικής εγκυρότητας , θεσμικής τεκμηρίωσης και συνάφειας με το ερευνητικό αντικείμενο. Η ανάλυση ανέδειξε σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι πολιτικές ενίσχυσης της καινοτομίας όπως τα προγράμματα Horizon, Investment EU, EIC έχουν συμβάλει συστηματικά στην προώθηση της επιχειρηματικότητας και την άνοδο της ανταγωνιστικότητας αν και εξακολουθούν να υφίστανται διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Στην περίπτωση της Ελλάδας τα βασικά εμπόδια σχετίζονται , με τη γραφειοκρατία , την περιορισμένη πρόσβαση στη χρηματοδότηση, την χαμηλή ένταση των δαπανών σε R&D και τις διαρθρωτικές ανισότητες. Συμπερασματικά, η εργασία καταλήγει ότι η ενίσχυση της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας προϋποθέτει συνδυασμό θεσμικών μεταρρυθμίσεων, στρατηγικών επενδύσεων στην εκπαίδευση και την ψηφιακή τεχνολογία καθώς και αποτελεσματική αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών με στόχο την επιδίωξη της ανταγωνιστικότητας και της υιοθέτησης ενός νέου οικονομικού μοντέλου για την Ελλάδα μέσω των πολιτικών που προτείνονται παρακάτω.This thesis examines the relationship between innovation and entrepreneurship in Greece and the European Union, focusing on their role as key drivers of competitiveness and sustainable growth. The choice of this research topic stems from the recognition that innovation is a strategic lever for economies to adapt to technological, social, and environmental changes, while entrepreneurship is the means through which new ideas are transformed into practice and economic value. The study aims to highlight the challenges and prospects of the Greek case in comparison with European developments, in order to propose policy directions with substantial impact. A qualitative methodological approach was adopted, based on an extensive literature review, analysis of institutional reports, statistical data, and comparative indicators such as the Global Innovation Index and the European Innovation Scoreboard. This methodology was considered appropriate as it enables a deeper understanding of complex socio-economic and institutional factors that are not sufficiently captured by quantitative tools alone. Its implementation involved the systematic collection and processing of sources according to criteria of timeliness, scientific validity, institutional documentation, and relevance to the research subject. The analysis showed that, at the European level, innovation support policies such as Horizon, Invest EU, and the European Innovation Council (EIC) have positively contributed to the promotion of entrepreneurship and the improvement of competitiveness, although significant disparities remain among member states. In the case of Greece, the main obstacles are associated with bureaucracy, limited access to finance, low R&D intensity, and structural weaknesses, while at the same time advantages such as human capital and the rise of start-ups were identified. In conclusion, the thesis argues that strengthening innovation and entrepreneurship requires a combination of institutional reforms, strategic investments in education and digital technology, and effective use of European initiatives. The sustainable development of both Greece and the EU largely depends on the empowerment of human capital, the cultivation of innovation ecosystems, and the establishment of institutional coherence that will allow the transition to a more competitive and resilient economic model.